13 Mini-ITX moederborden voor Intels 4e generatie Core processors review

26 reacties
Inhoudsopgave
  1. 1. Inleiding
  2. 2. Chipset
  3. 3. ASRock B85M-ITX en H87M-ITX
  4. 4. ASRock Z87E-I
  5. 5. ASUS H81I-Plus en H87I-Plus
  6. 6. ASUS Z87I-Pro
  7. 7. ASUS Maximus VI Impact
  8. 8. EVGA Stinger Z87
  9. 9. Gigabyte H87N WiFi en Z87N WiFi
  10. 10. MSI B85I en Z87I
  11. 11. MSI Z87I Gaming AC
  12. 12. Hoe hebben we getest + bClk waardes en BIOS-versies.
  13. 13. Benchmarks: 3DMark
  14. 14. Benchmarks: Cinebench 11.5
  15. 15. Benchmarks: PCMark 7 Computation
  16. 16. Benchmarks: Passmark 8 (CPU en geheugen)
  17. 17. Stroomverbruik: 3DMark Vantage (gemiddeld)
  18. 18. Stroomverbruik: Cinebench 11.5 (max)
  19. 19. Stroomverbruik: Idle (gem. over 5 minuten)
  20. 20. Geluidskwaliteit: Signaal/ruis-verhouding
  21. 21. Conclusie
  22. 22. Besproken producten
  23. 23. Reacties

Inleiding

Met de combinatie van een Mini-ITX moederbord en een moderne Intel Haswell-processor kun je een klein behuisde, stijlvolle PC bouwen die in rekenkracht niet voor een bakbeest hoeft onder te doen. Hardware.Info testte 13 Haswell ITX-bordjes.

Een paar jaar geleden was het ondenkbaar; een kleine Mini-ITX PC die net zo krachtig is als een traditionele desktop (gaming) PC. Tegenwoordig is het prima mogelijk; processors zijn steeds sneller en energiezuiniger geworden. Zelfs een Core i7 4770K voelt zich prima thuis in een relatief kleine behuizing. Steeds meer functionaliteit is op moederborden geïntegreerd, waardoor er eigenlijk nog maar één uitbreidingsslot nodig is: PCI-Express x16 voor de videokaart. Meerdere fabrikanten hebben Mini-ITX kastjes op de markt waar een serieuze voeding én een lange dual-slots videokaart in past. En last but not least hebben moederbordfabrikanten eindelijk ITX-bordjes die zich qua overklokmogelijkheden kunnen meten met Micro-ATX- en ATX-varianten. Met andere woorden, de grootformaat moederborden, waarop je het gros van de uitbreidingssloten vermoedelijk onbenut laat, heb je helemaal niet meer nodig. Met een klein ITX-bordje kun je prima een krachtige all-in-one PC of zelfs game-PC bouwen!

Asus Maximus VI Impact

Chipset

Voor dit artikel hebben we 13 Socket 1150 Mini-ITX moederborden getest, alle geschikt voor Intels 4e generatie Core ‘Haswell’ processors. Ze zijn gebaseerd op de bekende 8-serie chipsets; Z87, H87, B75 en de recent uitgebrachte budget-chipset H81.

De Z87 chipset blijft het topmodel met de meest uitgebreide functionaliteit, waaronder K-processors overklokken, 6x USB 3.0, 6x SATA600 en de Intel Rapid Storage Technology. De goedkopere H87 heeft in feite twee nadelen ten opzichte van de Z87. De eerste kan voor Mini-ITX borden van belang zijn: met H87, B85 en H81 bordjes kun je de Core i7 4770K en Core i5 4650K processors niet via de multiplier overklokken. Daarnaast is het bij de H87 niet mogelijk om de 16 PCI-Express lanes van de CPU te splitsen naar 2x 8 lanes of 8+4+4 lanes. Voor Mini-ITX bordjes uiteraard een beperking zonder gevolgen: er is toch geen ruimte voor extra uitbreidingssloten.

Een stapje onder de H87 vinden we de B85 chipset. Hoewel deze chipset eigenlijk uit Intels zakelijke reeks komt, wordt hij tot nu toe primair gebruikt voor budget bordjes, aangezien de H81 pas sinds kort beschikbaar is. Bij de B85 is het aantal USB 3.0-aansluitingen teruggebracht tot vier, evenals het aantal SATA600-poorten. Wel is er nog twee maal SATA300 mogelijk. Dat maakt voor een Mini-ITX systeempje vermoedelijk weinig uit, waardoor de B85 net zo’n goede keuze is als de H87. Het enige vervelende wellicht is dat je bij de B85 de Intel Rapid Storage Technologies drivers niet kunt installeren.

De H81 is recent pas op de markt gekomen en doet op veel plekken nog een stap terug. Zo gaat de in de Haswell processors geïntegreerde PCI-Express controller werken op 2.0 in plaats van 3.0 modus. Geen probleem wanneer je gebruikmaakt van de geïntegreerde GPU, maar onwenselijk wanneer je een losse videokaart wil gebruiken. Het aantal USB 3.0- en SATA600-poorten is teruggebracht naar twee. Of dat echt een beperking is? Wie sluit er meer dan twee USB 3.0 apparaten aan of plaatst meer dan twee snelle SSD’s in een Mini-ITX systeem? Nadeel is wel dat je eventuele frontpanel USB 3.0-aansluitingen niet kunt gebruiken. Ten slotte kunnen moederborden met H81 chipset slechts twee DIMM-sloten bevatten, maar dat is bij Mini-ITX borden standaard.

Samenvattend: wil je gaan overklokken met een K-CPU, dan moet je zonder meer een Z87-bord nemen. In andere gevallen is een goedkoper B85-bordje ook prima. Enkel wanneer je geen losse videokaart wil gebruiken en USB 3.0 front-aansluitingen kunt missen, is H81 een optie.

Gelijkenissen

De genoemde chipsets zijn hardwarematig identieke chips. In de firmware heeft Intel bepaalde functionaliteit in- of uitgeschakeld. Dit zorgt ervoor dat fabrikanten eenvoudig op basis van één moederbord-layout producten met de verschillende chips kunnen maken. Zodoende komen we de nodige modellen tegen die erg op elkaar lijken; deze bespreken we dan ook gezamenlijk.

We hebben de moederborden getest in combinatie met een Intel Core i7 4770K processor, 8 GB Corsair Vengeage DDR3-1600 geheugen, een OCZ Vertex 4 128GB SSD, een Corsair CX750M voeding en Windows 8 x64 als besturingssysteem.

Een aantal zaken hoeven we bij de productbesprekingen niet te noemen: zo hebben alle exemplaren een PCI-Express x16 slot als enig uitbreidingsslot en twee DDR3 DIMM-sloten. Dan nog zijn er ook voldoende variaties te bespeuren.

ASRock B85M-ITX en H87M-ITX

De ASRock B85M-ITX en H87M-ITX zijn op B85- en H87-chipset gebaseerde ITX-borden en gebruiken hetzelfde PCB. De B85 variant kost slechts € 74 en is daarmee het op één na goedkoopste model in de test. De H87 variant kost € 20 meer.  

Beide bordjes bevatten vier SATA600-aansluitingen, waarbij de H87 natuurlijk RAID biedt. De H87 biedt 6x USB 3.0 en 4x USB 2.0, bij de B85 is dat andersom. Voor het geluid koos ASRock voor een al wat oudere Realtek ALC892 codec. De gebruikte gigabit LAN-chip zijn we niet eerder tegengekomen: een Qualcomm Atheros QCA8171. De bordjes hebben een vier fase CPU-stroomvoorziening en bieden twee PWM fan-aansluitingen. Hardwarematige extra features zitten er niet op.

De prestaties zijn in lijn met die van andere borden, waarbij we moeten aantekenen dat ASRock bij deze bordjes standaard geen agressieve 4-core Turbo instelling toepast, waardoor de CPU-gerelateerde benchmarks lagere scores opleveren dan bij borden die een agressievere Turbo gebruiken. Opvallend is het lage stroomverbruik: de twee ASRock bordjes zijn de zuinigste uit de test; zo’n 27W idle en gemiddeld 62W tijdens 3DMark Vantage voor het gehele systeem. De audiokwaliteit is goed, maar niet bijzonder.

ASRock B85M-ITX
ASRock B85M-ITX

ASRock B85M-ITX
ASRock B85M-ITX

ASRock H87M-ITX
ASRock H87M-ITX

ASRock H87M-ITX
ASRock H87M-ITX

ASRock Z87E-I

De Z87E-I is een op Z87-chipset gebaseerd ITX-bord van ASRock met veel extra functionaliteit. Om te beginnen heeft ASRock het volledige aantal van zes Serial ATA 600 poorten geplaatst. In het midden van het bordje vinden we een Mini PCI-Express slot, waar ASRock een 802.11ac (!) WLAN-adapter heeft geplaatst die ook direct Bluetooth-ondersteuning biedt. Het bord biedt zes keer USB 3.0, waarvan vier keer extern. Achterop vinden we DVI, HDMI en DisplayPort uitgangen voor de monitoren. De 7.1-kanaals audio-uitgang wordt aangestuurd door een Realtek ALC1150 codec, een uitstekende keuze. Ook de keuze qua netwerkchip kunnen we waarderen, een Intel WG-I217V.

Ondanks het kleine formaat heeft ASRock toch nog een 6-fase CPU-stroomvoorziening kunnen implementeren. De BIOS komt overeen met ASRocks high-end Z87-borden en biedt voldoende overklokmogelijkheden. Handig is dat ASRock de Clear CMOS knop tussen de I/O-connectors achterop heeft geplaatst. Juist in een ITX-systeempje kom je daar wanneer je systeem eenmaal is geassembleerd in de regel anders niet meer bij.

De prestaties van het bord zijn prima en opnieuw is het energieverbruik zeer laag. De geluidskwaliteit van het bord is met meer dan 90 dB(A) signaal/ruisverhouding prima. De gemiddelde prijs van € 148 is gezien het gebodene niet bijzonder hoog.

ASRock Z87E-ITX

ASRock Z87E-ITX

ASRock Z87E-ITX

ASRock Z87E-ITX

ASUS H81I-Plus en H87I-Plus

De ASUS H81I-Plus en H87I-Plus zijn, zoals de naam al aangeeft, H81- en H87-bordjes gebaseerd op dezelfde PCB-layout. De H81I-Plus is met een gemiddelde prijs van € 73 nipt het goedkoopste bordje uit de test. De H87-variant kost gemiddeld € 104.

Net als de andere bordjes bieden ook deze twee een PCI-Express x16 slot, met dien verstande dat dit op de H81I-Plus op PCI-Express 2.0 snelheid werkt. Op het H87 bordje zijn keurig alle zes de SATA600-poorten verwerkt, handig voor wie bijvoorbeeld een servertje wil bouwen. Op de H81 is er 2x SATA600 en 2x SATA300. Beide bordjes hebben een oude Realtek ALC887 audiocodec en alleen de H87 heeft een digitale audio-uitgang. De gigabit netwerkchip wijkt af: een Realtek RTL8111G bij de H81 en een betere Intel WG-I217V op het H87 bord. De bordjes bieden twee PWM fan-aansluitingen en hebben een 3-fase CPU-stroomvoorziening. De BIOS komt overeen met die van andere ASUS Haswell-borden; er is weinig op aan te merken.

De prestaties zijn prima, waarbij we mogen aantekenen dat de H87 variant een agressieve turbo heeft. Ook het energieverbruik is uitstekend. De H81 versie is idle een fractie minder zuinig dan de H87, die vrijwel op ASRock-niveau zit. De geluidskwaliteit is goed, maar niet bijzonder.

Asus H81I-Plus
ASUS H81I-Plus

Asus H81I-Plus
ASUS H81I-Plus

Asus H87I-Plus
ASUS H87I-Plus

Asus H87I-Plus
ASUS H87I-Plus

ASUS Z87I-Pro

De Z87I-Pro is ASUS’ luxe op Z87-chipset gebaseerde Mini-ITX bord. Ook ASUS heeft op haar Z87 ITX-bordje netjes alle zes de SATA600 poorten geïmplementeerd. USB 3.0 tellen we maar liefst 8x op het bord. Een Realtek ALC1150 is natuurlijk een uitstekende keuze als audio-codec. Verder vinden we op het bordje een Intel WG-I217V gigabit LAN-chip. Daar blijft het niet bij: op het bordje heeft ASUS ook 802.11n WLAN en Bluetooth geïmplementeerd, middels een AzureWave AW-NB110H controller.

Het bordje heeft een viertal PWM fan-aansluitingen. Bijzonder is de 12-fase CPU-stroomvoorziening. Aangezien die natuurlijk niet op het bordje zélf past, heeft ASUS de componenten hiervan op een losse PCB geplaatst, die haaks naast de CPU-socket is gezet.

De prestaties zijn prima, evenals het energieverbruik en de geluidskwaliteit. De gemiddelde prijs bedraagt 155 euro.

Asus Z87I-Pro (C2)

Asus Z87I-Pro (C2)

ASUS Maximus VI Impact

Klik hier voor de losse review van de ASUS Maximus VI Impact die we in oktober publiceerden.

De Maximus VI Impact is het eerste Mini-ITX bord in de Republic of Gamers serie. Dat betekent dat ASUS zich met dit bordje specifiek richt op gamers en overklokkers. Veel van de features die we kennen van de Micro-ATX of ATX RoG borden zijn dan ook op deze kleine Impact terug te vinden.

Het implementeren van extra features zoals we die kennen van de RoG moederborden op een klein Mini ITX bord is geen sinecure. Vandaar dat ASUS een aantal slimme trucs heeft moeten uitvoeren: zo zijn de componenten van de CPU-stroomvoorziening net als bij de Z87I-Pro geplaatst op een haaks geplaatste extra PCB. Daardoor is er toch ruimte voor een 10-fase stroomvoorziening. Het bord beschikt over vier PWM fan-aansluitingen; net als we bij andere ASUS Z87-borden zagen, herkennen deze automatisch of een 4-pin connector is aangesloten.

De basis van de Maximus VI Impact is natuurlijk de Intel Z87 chipset, de meest luxe chipset voor Intel Haswell processors. Juist de korte afstand tussen CPU en geheugen blijkt een voordeel. Op de dag van de introductie tijdens Computex verbrak ASUS live het wereldrecord geheugenklokfrequentie. Inmiddels is dat record wel al weer verbeterd, maar opnieuw met deze Impact! Het geeft aan waartoe dit kleine bordje in staat is.

Voor alle zes de SATA600-aansluitingen van de chipset was geen plek, om welke reden de ontwerpers het bij vier stuks hebben gehouden. USB 3.0 biedt het bord zes keer, even veel als USB 2.0. Er is een enkele gigabit LAN-aansluiting, aangestuurd door een Intel WG-I217V chip. Via een extra opsteekkaartje biedt het bord ook ondersteuning voor 802.11ac WLAN. De AzureWave AW-CE123H controller biedt twee kanalen, ofwel maximaal 867 Mbit/s. De controller zorgt ook direct voor Bluetooth 4.0. De MPCIE COMBO adapter waarin de WLAN-controller zit biedt ook nog plek voor een M.2 SSD.

Op een ander los kaartje vinden we een geluidskaart, die ASUS SupremeFX noemt. In werkelijkheid gaat het om een Realtek ALC1150 codec met speciale drivers. De implementatie is echter meer dan uitstekend: nooit eerder maten we zo’n goede onboard geluidskwaliteit als bij de Maximus VI Impact. Op het kaartje is ook een krachtige hoofdtelefoonvoorversterker te vinden.

Direct naast de DIMM-sloten vinden we een onboard powerknop en daarnaast een resetknop. Naast de netwerkconnector zien we verder acht voltagemeetpunten. In onze Haswell overklok-workshop lees je waar die voor dienen. De locatie maakt ze niet bepaald praktisch om te gebruiken, maar toch: het feit dat een Mini-ITX bord voltagemeetpunten heeft is al bijzonder.

Achterop, tussen de I/O-connectors, vinden we nog een aantal extra features: een HEX-display voor BIOS POST-codes, de Clear CMOS en RoG Connect-knoppen. Twee kleinere knoppen beiden de mogelijkheid om na de volgende reboot direct naar de BIOS te gaan en de van ASUS borden bekende MemOK-functionaliteit. De BIOS is zoals we het gewend zijn van de ASUS Z87 borden extreem uitgebreid.

De prestaties zijn prima en de geluidskwaliteit en overklokbaarheid uitstekend. Het stroomverbruik is zoals te verwachten wat hoger dan gemiddeld. De prijs ten slotte: die is met gemiddeld 205 euro niet bepaald laag, maar gezien de functionaliteit en de innovatieve aard van dit bord is deze te rechtvaardigen.

Asus Maximus VI Impact

Asus Maximus VI Impact

Asus Maximus VI Impact

Asus Maximus VI Impact

EVGA Stinger Z87

Ook EVGA heeft een Mini-ITX bordje speciaal gericht op overklokkers. De Stinger Z87 biedt vier SATA600-aansluitingen, aangevuld met eSATA. USB 2.0 en 3.0 zijn er beide zes keer, waarvan vier keer extern. Voor de gigabit netwerkaansluiting heeft ook EVGA gelukkig een Intel netwerkchip geselecteerd. Uniek is de audio-oplossing; geen 13-in-een-dozijn Realtek-product, maar een Creative Sound Core3D chip met bijbehorende Sound Blaster 3D drivers met uitstekende mogelijkheden voor het down- en upsamplen van audio. Een digitale uitgang ontbreekt niet. Vermeldenswaard is de aanwezigheid van een Bluetooth-ontvanger.

Het bordje bevat een 6-fase CPU-stroomvoorziening en een drietal PWM fan-aansluitingen. Verder vinden we on-board power- en resetknoppen, een clear-CMOS knop die tussen de I/O-connectors zit en een HEX-display voor probleemdiagnose. Aan het uiterlijk is ook gedacht; sowieso ziet het zwarte bordje er al prima uit, maar EVGA bundelt ook nog eens een metalen overkapping voor de I/O-connectors.

De Stinger is het eerste EVGA Haswell moederbord dat we bij Hardware.Info testen en zodoende ook onze eerste ontmoeting met EVGA's nieuwe grafische EFI-BIOS. Deze is geheel opnieuw ontworpen en biedt onder meer veel systeeminformatie (voltages, temperaturen, klokfrequenties) die constant in beeld is. De navigatie is duidelijk even wennen. EVGA geeft aan zeer veel tijd in de EFI-schil te hebben gestopt, vooral in kleine dingen als compatibiliteit met alle denkbare soorten muizen. Of dat echt zo’n issue is, is voor ons moeilijk te overzien.

De prestaties op standaardinstellingen illustreren in ieder geval dat EVGA nog niet klaar is met tuning. Het bord heeft standaard geen agressieve 4-core Turbo – dat kun je uiteraard zelf instellen – maar bijvoorbeeld ook in onze geheugenbenchmark moet de Stinger de andere borden voorlaten. Ook qua idle-verbruik is EVGA hekkensluiter en bij het verbruik onder load is het, mede door de standaard Turbo-instelling, middenmoter. De geluidskwaliteit daarentegen is érg goed.

De gemiddelde prijs is 252 euro, nog een flink stuk duurder dus dan de ASUS Maximus VI Impact. Daarmee prijst EVGA zichzelf de markt uit: ASUS biedt voor dat geld meer functionaliteit en een vooralsnog meer bewezen overklokpotentieel.

EVGA Z87 Stinger

EVGA Z87 Stinger

EVGA Z87 Stinger

Gigabyte H87N WiFi en Z87N WiFi

Gigabyte’s H87N WiFi en Z87N WiFi zijn twee verder vrijwel identieke Mini-ITX bordjes op basis van de H87 en Z87 chipsets, waarbij die laatste uiteraard als belangrijkste voordeel de overklokmogelijkheden met K-processors heeft. Beide bordjes bieden vier keer SATA600 en 6x USB 3.0. Voor de onboard geluidskaart heeft Gigabyte een Realtek ALC892 codec geplaatst.

Bijzonder is dat beide bordjes twee gigabit netwerkaansluitingen bieden, één gebaseerd op een Intel WG-I217V en één op basis van een Atheros AR816x chip. Dit kan interessant zijn voor wie een servertje met router- of VLAN-eigenschappen wil maken op basis van het platform. In een mini-PCIe slot vinden we een Intel Centrino Wireless-N 2230 WLAN-adapter die ook Bluetooth ondersteunt. Doordat Gigabyte voor een Intel adapter kiest heb je ook de beschikking over de Smart Connect en Wireless Display functionaliteit: met een speciale ontvanger kun je draadloos het beeld van de PC naar de TV overbrengen. Helaas biedt de 2230 enkel ondersteuning voor 2,4 GHz en niet voor de 5 GHz band.

De bordjes bieden twee fan-aansluitingen en hebben een 4-fase CPU-stroomvoorziening. Gigabyte heeft wat ons betreft de beste BIOS-interface bij haar Haswell moederborden: er wordt op een goede manier gebruikgemaakt van de grafische mogelijkheden van EFI en als je een Full HD monitor hebt wordt de extra schermruimte benut voor allerhande systeeminfo.

De prestaties zijn opnieuw in lijn met andere borden, maar qua energieverbruik laat Gigabyte duidelijk steken vallen. Zowel idle als tijdens 3DMark Vantage en Cinebench verbruiken beide bordjes significant meer dan de concurrentie. Een klein voordeel is dat de Z87N WiFi met een gemiddelde prijs van 133 euro wat goedkoper is dan de (overigens wel beter uitgeruste) Z87-bordjes van ASRock en ASUS. MSI heeft echter nog een goedkopere keuze. De H87-variant kost gemiddeld 110 euro.

Gigabyte H87N WiFi
Gigabyte H87N WiFi

Gigabyte H87N WiFi
Gigabyte H87N WiFi

Gigabyte Z87N WiFi
Gigabyte Z87N WiFi

Gigabyte Z87N WiFi
Gigabyte Z87N WiFi

MSI B85I en Z87I

Ook de B85I en Z87I van MSI zijn gebaseerd op hetzelfde PCB-ontwerp. Beide bordjes bieden vier SATA600-poorten, de Z87-variant uiteraard inclusief RAID. Op de Z87I vinden we 6x USB 3.0 en 4x USB 2.0, bij de B85I is dat omgedraaid. Net als bijvoorbeeld Gigabyte heeft MSI gekozen voor een Realtek ALC892 audio-codec. Waar de B85I een enkele op Realtek RTL8111G chip gebaseerde gigabit LAN-aansluiting heeft, bevat de Z87I twee van dergelijke chips. De bordjes hebben beide een Mini-PCI-Express aansluiting (en voor het B85I bord is dat best bijzonder!) en bij de Z87I is die direct gevuld met een Intel Centrino Wireless-N 2230 WLAN/Bluetooth-controller. Dezelfde als bij de Gigabyte bordjes, dus wederom inclusief Wireless Display-ondersteuning, maar helaas geen 5 GHz band.

De bordjes hebben een vier-fase CPU-stroomvoorziening, waarop bij de Z87I een klein koelblok is geplaatst. Er zijn twee fan-aansluitingen. De bordjes maken gebruik van MSI’s grafische EFI BIOS, die prima in elkaar zit. De prestaties zijn ook prima, mede dankzij een agressieve 4-core Turbo en prima geheugen-tuning. Waar MSI-borden de naam hebben erg zuinig te zijn, valt het deze keer wel mee; de B85I behoort idle tot de zuinigste, maar presteert onder load gemiddeld. De Z87I is zowel idle als onder load helemaal niet zo zuinig.

De prijzen zijn scherp. De B85 is met gemiddeld 86 euro maar twaalf euro duurder dan de ASRock B85M-ITX. De Z87I is met gemiddeld 120 euro het goedkoopste Z87-gebaseerde ITX bord in deze test.

MSI B85I
MSI B85I

MSI B85I
MSI B85I

MSI Z87I
MSI Z87I

MSI Z87I
MSI Z87I

MSI Z87I
MSI Z87I

MSI Z87I Gaming AC

Met de Z87I Gaming richt MSI zich primair op een doelgroep van gamers. Het bord is echter zo'n € 45 goedkoper dan zijn voornaamste concurrent, de ASUS Maximus VI Impact. 

Het bord biedt vijf SATA600-aansluitingen. De zesde poort die de in de Z87-chip geïntegreerde SATA-controller biedt is uitgevoerd als eSATA. RAID wordt uiteraard ondersteund. USB 3.0 vinden we zes keer, waarvan vier keer extern. Daarnaast heeft het bord nog vier maal USB 2.0. Voor de in de CPU geïntegreerde GPU zijn drie monitoraansluitingen: DVI, HDMI en DisplayPort.

De eerste specifieke gaming-feature is de keuze die MSI heeft gemaakt voor de Gigabit netwerkchip, een Killer E2205. Hoewel we er nog steeds niet van overtuigd zijn dat deze chip daadwerkelijk betere netwerkprestaties in games kan bieden, heeft de chip wel ideale drivers die enerzijds game netwerkverkeer kunnen prioriteren boven andere taken maar ook goed inzicht geven in alle netwerkstromen. Bij bedraad LAN blijft het overigens niet: in een Mini-PCIe connector vinden we een Intel Wireless-AC 7260 adapter met ondersteuning voor 2x2 802.11ac WLAN (867 Mb/s) en Bluetooth 4.0. De keuze voor een Intel controller maakt ook Wireless display mogelijk.

Voor de onboard geluidskaart heeft MSI gekozen voor de Realtek ALC1550, een uitstekende keuze. Deze is gecombineerd met een Ti OPA1562 versterker en condensators van hoge kwaliteit, waardoor headsets met een impedantie tot 500 Ohm probleemloos aangestuurd kunnen worden. Daarnaast wordt het bord gebundeld met Creative Sound Blaster Cinema software, dat onder meer goede surround up- en downmixing mogelijkheden biedt, maar ook technologie aan boord heeft om stemgeluid binnen games beter verstaanbaar te maken. Maar ook voor wie een headset met USB-aansluiting (en dus ingebouwde geluidskaart) gebruikt heeft het bord een voordeel: de 5V stroomtoevoer op de USB-poorten wordt niet van de 5V-rails van de voeding gepakt, die in de regel wat lager dan 5V uitkomt. In plaats daarvan gebruikt MSI de 12V rail en maakt men daar met componenten op het bord exact 5V valt. Volgens MSI zorgt dat ervoor dat de DAC's in USB Headset een betere geluidskwaliteit kunnen bieden. Aantonen kunnen we dat overigens niet. 

Een andere speciale feature voor gamers is dat de PS/2 poort en de primaire USB-poorten vaker uitgelezen worden, tot 1000 Hz aan toe. Daardoor kan je muis een responstijd tot aan 1 ms krijgen. Volgens MSI zijn deze poorten ook van extra gold plating voorzien zodat ze minder snel slijten als je veelvuldig randapparatuur inprikt. Nu hebben we nog nooit gehoord dat een USB-poort verslijt omdat bijvoorbeeld een muis te vaak in- en uitgeplugd is, maar het kan er maar opzitten.

Het bordje biedt twee fan-aansluitingen en heeft een 6-fase CPU-stroomvoorziening. Hardwarematige extra features voor overklokken ontbreken, maar de BIOS van de MSI Z87I Gaming AC is net zo uitgebreid als die van MSI's normale Haswell-borden. De BIOS bevat onder meer een hardware monitor, geheugen presets en OC profielen. Voor wie zelf niet zo'n overklokker is, vind je in de BIOS een softwarematige OC Genie functie, waarmee je processor en MSI videokaart met één druk op de knop kunt overklokken. 

MSI Z87I Gaming AC

MSI Z87I Gaming AC

Hoe hebben we getest + bClk waardes en BIOS-versies.

We hebben de Mini ITX bordenop dezelfde manier getest als de eerder besproken Haswell moederborden, oftewel in combinatie met een Intel Core i7 4770K Haswell processor, 2x 4 GB Corsair Vengeance Pro DDR3-1600 geheugen, integrated graphics, een OCZ Vertex 4 128 GB SSD, een Corsair CX750M voeding en Windows 8 Pro x64 als besturingssysteem. 

We testen alle borden op hun standaardinstellingen, zoals ze uit de doos komen. Vanzelfsprekend zijn prestaties en stroomverbruik afhankelijk van de standaard tuning. Vroeger speelden moederbordfabrikanten geregeld vals door de bClk stiekem standaard een kleine beetje te verhogen. Wij en andere reviewsites waren daar nooit echt van gediend en de verschillende fabrikanten lijken hun leven te hebben gebeterd. Zoals te zien in onderstaande grafiek werken alle tot nu toe getese ITX borden keurig standaard op 100 of 99,8 MHz bClk, met enkel een drietal borden die op 100,1 MHz of 100,2 MHz werken als uitzondering.  

MoederbordGebruikte BIOS-versie
ASRock B85M-ITX P1.40
ASRock H87M-ITX P1.40
ASRock Z87E-ITX P1.50A
ASUS H81I-Plus 0401
ASUS H87I-Plus 0306
ASUS Maximus VI Impact 0403
ASUS Z87I-Pro (C2) 0304
EVGA Z87 Stinger 4.6.5
Gigabyte H87N WiFi F1
Gigabyte Z87N WiFi F2
MSI B85I V3.1B2
MSI Z87I V1.4B1
MSI Z87I Gaming AC V1.0B13

Benchmarks: 3DMark

In 3DMark Vantage scoren de MSI borden het best en blijft EVGA juist achter. Het verschil tussen de snelste en langzaamste is net geen 10%.

Benchmarks: Cinebench 11.5

In de Cinebench-benchmark, die echt puur en alleen leunt op CPU-prestaties, zien we dat de meerderheid van de borden een wat wij noemen agressieve turbomodus hebben. Dat betekent dat ook wanneer vier cores in gebruik zijn de CPU naar zijn maximale Turbo-klokfrequentie gaat, iets wat eigenlijk tegen de voorschriften van Intel in gaat. De onderste vijf borden hebben geen agressieve turbo, al kun je dat uiteraard indien gewenst wel handmatig instellen in de BIOS.

Benchmarks: PCMark 7 Computation

In de PCMark7 Computation test zien we ook duidelijk een verschil tussen borden met en zonder agressieve turbo. Het snelste bord (de MSI Z87I Gaming AC) is zo'n 12,5% sneller dan het langzaamste.

Benchmarks: Passmark 8 (CPU en geheugen)

Ten slotte Passmark 8. De onderste grafiek (Passmark 8 MemoryMark, een benchmark voor geheugenprestaties), is misschien nog wel het meest interessant. Het blijkt dat EVGA qua geheugentuning duidelijk achterloopt op de rest. Bij de CPU-benchmark zien we prestatieverschillen die oplopen tot een dikke 6%.

Stroomverbruik: 3DMark Vantage (gemiddeld)

Interessanter is natuurlijk het stroomverbruik. Dat hebben we op drie manieren gemeten. Allereerst meten we het gemiddelde stroomverbruik tijdens een volledige run van 3DMark Vantage. Hierbij wordt zowel CPU als GPU flink belast. Daarnaast meten we het maximale verbruik tijdens het draaien van de CPU-benchmark Cinebench 11.5. Ten slotte hebben we ook het idle-verbruik gemeten, waabij we een gemiddelde over een periode van 5 minuten hebben bepaald.

Tijdens 3DMark Vantage is het ASRock H87M-ITX bord het zuinigst, met een gemiddeld verbruik van 61,4 watt. Het Gigabyte Z87N WiFi bord is het minst zuinig en gebruikt gemiddeld zo'n 15 watt meer.

Stroomverbruik: Cinebench 11.5 (max)

Bij Cinebench 11.5 vinden we de borden zonder aggressieve 4-core Turbo bovenaan. De waardes lopen uiteen van 85,9 watt voor de ASRock Z87E-ITX tot 119 watt voor de MSI Z87I Gaming AC.

Stroomverbruik: Idle (gem. over 5 minuten)

Dan het gemiddelde idle-verbruik gedurende vijf minuten. De borden van ASRock zijn het zuinigst: met de H87M-ITX en Z87E-ITX gebruikt onze complete testconfiguratie idle nog geen 27 watt. De EVGA Z87 Stinger is idle het minst zuinig.

Geluidskwaliteit: Signaal/ruis-verhouding

Met de loopback-test van Rightmark Audio Analyzer, waarbij we uitgang en ingang van de onboard geluidskaarten met elkaar verbinden, hebben we de kwaliteit van de onboard geluidskaarten getest. De MSI Z87I Gaming AC en ASUS Maximus VI Impact springen er hier echt uit.

Conclusie

Het ultieme Haswell Mini-ITX bord voor mensen die (flink) willen gaan overklokken is zonder meer de ASUS Maximus VI Impact. Het is de ontwerpers van ASUS gelukt om een Mini-ITX bord te ontwikkelen met een feature set en overklokbaarheid die we tot dusver louter kenden van ATX en Micro-ATX borden. Ondanks de hoge prijs is het de beste keuze die je kunt maken wanneer je een kleine, krachtige game PC gaat samenstellen, waarmee je ook flink kunt overklokken.

Ga je niet overklokken en is gamen je primaire gebruiksdoel, dan is de MSI Z87I Gaming AC een goed, zo niet beter alternatief. Zetten we beide borden naast elkaar in een vergelijkingstabel dan zien we dat MSI als voordelen onder andere de Killer LAN-chip, de Intel 802.11ac module en een extra SATA-aansluiting heeft. ASUS zet daar betere overklokmogelijkheden tegenover. Dat zit 'm bijvoorbeeld in onboard knoppen en aanzienlijk meer fases. Het ASUS bord is wel ruim 40 euro duurder.

Wil je wel een beetje overklokken – dus een Z87 chipset – maar niet te extreem en zit je ook niet te wachten op de gaming-features die het MSI Z87I Gaming AC bord wat duurder maken, dan is de MSI Z87I een goede en betaalbare optie, zij het met een wat hoger verbruik. Voor drie tientjes meer is de ASRock Z87E-ITX een nog wat betere keuze, dankzij een betere audio-chip (Realtek ALC1150), 802.11ac WLAN, voor wie het nodig heeft zes SATA-aansluitingen en een lager stroomverbruik.

Wie gewoon een goed en betaalbaar Haswell Mini-ITX bordje zoekt, heeft aan de zeer zuinige en goedkope ASRock B85M-ITX al voldoende. Op dit 80 euro kostende bordje is eigenlijk weinig aan te merken, prima als je bijvoorbeeld een HTPC wilt samenstellen. We zouden geen H81-oplossing adviseren, gezien het feit dat het prijsverschil met B85-bordjes te beperkt is.

Ten slotte voor wie een eigen server/NAS wil samenstellen; zes SATA-poorten en een laag energieverbruik zijn dan de belangrijkste eisen. De ASUS H87I-Plus is dan de beste keuze.


ASRock Z87E-I
ASUS Maximus VI Impact
MSI Z87I Gaming AC


ASUS H87I-Plus
MSI Z87I


ASRock B85M-ITX


Besproken producten

Vergelijk alle producten

Vergelijk  

Product

Prijs

Bronze Award ASRock B85M-ITX

ASRock B85M-ITX

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel B85
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
ASRock H87M-ITX

ASRock H87M-ITX

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel H87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gold Award ASRock Z87E-ITX

ASRock Z87E-ITX

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Asus H81I-Plus

Asus H81I-Plus

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel H81
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Silver Award Asus H87I-Plus

Asus H87I-Plus

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel H87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Asus H87I-Plus (C2)

Asus H87I-Plus (C2)

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel H87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gold Award Asus Maximus VI Impact

Asus Maximus VI Impact

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Asus Z87I-Pro (C2)

Asus Z87I-Pro (C2)

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
EVGA Z87 Stinger

EVGA Z87 Stinger

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gigabyte H87N WiFi

Gigabyte H87N WiFi

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel H87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gigabyte Z87N WiFi

Gigabyte Z87N WiFi

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
MSI B85I

MSI B85I

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel B85
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Silver Award MSI Z87I

MSI Z87I

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
Gold Award MSI Z87I Gaming AC

MSI Z87I Gaming AC

  • Mini ITX
  • Socket 1150
  • Intel Z87
  • DDR3
Niet verkrijgbaar
0
*